. .

شما اینجا هستید

مطالب تصادفی در سایت علمی نخبگان جوان | com.نخبگان

روایاتی از زندگی ابن مقله که خلعت وزارت سه خلیفه عباسی را در بر کرده بود

PDF version
کل آرا: 201
دسته بندی: 
بن مقله که خلعت وزارت سه خلیفه عباسی را دربر کشیده بود، صاحب منصب هنرمند خطاطی بود که در اوج رونق خطش، به فرمان خلیفه دست راستش را بریدند؛ دستی صاحب سبک و زرین‌پنجه را.

«در کلیسای قسطنطنیه نامه‌ای بود که در زمان جشن‌ها، آن را در حجره ویژه‌ای از حجره‌های عبادت به نمایش می‌گذاشتند و از زیبایی و ملاحت آن در شگفت می‌ماندند.» این توصیفی است از مرتبه خط چشم‌نواز خوش‌نویس عظیم‌الشأن، ابن مُقله، توسط صاحب بن عباد، وزیر آل‌بویه؛ وزیری که همیشه کتاب‌خانه‌ای سیار پشت شترهایش داشت تا در سفر و حضر، لحظه‌ای از طلب علم غافل نماند 

در بیت «خط الوزير ابن مقله/ بستان قلب و مقله»، خط ابن مقله وزير را باغ چشم و بوستان دل خوانده است و این سخنی به گزاف نبوده، زیرا خط ابن مقله تا سده‌ها در زیبایی ضرب‌المثل بود و نیکوترین خطوط عالم شمرده می‌شد، چنان‌چه سعدی به حسن خط او مثال می‌زند و می‌سراید:
کاش بودی ابن مقله در حیات/ تا بمالیدی خطت بر مقلتین

 و مقصود از مقلتین در این بیت کره چشم است و خواجوی کرمانی می‌گوید:

خطی که مردم چشمم نوشته است بر آب/ محقق است که او ابن مقله ثانی است

ابن مقله که خلعت وزارت سه خلیفه عباسی را دربر کشیده بود، صاحب منصب هنرمند خطاطی بود که در اوج رونق خطش، به فرمان خلیفه دست راستش را بریدند؛ دستی صاحب سبک و زرین‌پنجه را. اما او قلم به دست بریده بست و توانست دگرباره با ممارستی جان‌فرسا چنان به نیکویی کتابت کند که حجتی شد بر این‌که هنرمند را علاوه بر استعداد ذاتی، علو همتی است که او را از خاک به افلاک برمی‌کشد.

ابن مقله، ادیب، خوش‌نویس، مبتکر و مبدع خطوط مختلف و وزیر عباسیان که ابداع و تنظیم خطوط شش‌گانه و اصول دوازده‌گانه خوش‌نویسی را از برکات جان هنرمند او می‌دانند، به قدوه الکتاب‌، «پیش‌گام خوش‌نویسان» اشتهار دارد. ابن مقله در نیمه دوم  قرن سوم هجری در بیضای فارس متولد شد. یاقوت حموی، تاریخ‌دان قرن هفتم، می‌نویسد: «نام بیضا تازی‌شده کلمه فارسی «دَر اِسفید» احتمالا «دژ سپید» است. نام فارسی آن، نَسا، نَسایک/ نَساتک/ نَشانک بود.» علت نامیدن شهر به نام بیضا، وجود دژی از سنگ مرمر در شهر بود که باعث شد پس از حمله اعراب، آن‌ها این منطقه را بیضا به معنی سپید بخوانند.
مقله لقب پدرش به معنای چشم یا سیاهی و سفیدی یا حدقه چشم است. ابوالعباس پدر ابن مقله، نگارنده‌ای چیره‌‌‌دست‌ بود که در نگارش صاحب سبک خاص بود و در کتابت قرآن همتی داشت. ابن‌ مقله‌ ابتدا نزد پدر‌ خویش تعلیم خط گرفت و در روش او‌ مهارت‌ یافت، آن‌گاه به آموختن زبان و ادبیات، فقه و تفسیر، قرائت و فنونی چون‌ ترسل‌ و انشا همت‌ گماشت‌ و در هر شاخه‌ای به اعلی درجه رسید.

اولین سمت دیوانی ابن مقله گردآوری مالیات اراضی فارس بود، سپس در دستگاه ابن فرات که از دیوانیان المقتدرخلیفه عباسی بود، سمت دبیری پیدا کرد. المقتدربالله به معنی «نیرومند به یاری خدا» خلیفه‌ای بود که با پی‌گیری‌های ابن فرات، منصور حلاج را به جرم «انالحق» گفتن به دار آویخت. ابن مقله در زمان وزارت  ابن فرات، ارتقای مقام یافت و به سبب نفوذش در بارگاه خلیفه، دبیری مادرالمقتدر، فرزندان الراضی و چند صاحب‌منصب دیگر را برعهده گرفت. اما پس از مدتی به سبب اختلاف وی با ابن فرات، اموال ابن مقله به بهایی نزدیک به صدهزار دینار مصادره گشت و خود او نیز به شیراز تبعید شد. در پی چرخش زمانه و به دنبال حوادثی  ابن مقله به وزارت المقتدر برگزیده شد و به دنبال آن برادران و پسران خود را در مناصب دیوانی گماشت، او بـرخلاف رویـه وزیران گذشته که مـصادره اموال‌ وزیران‌‌ قبلی‌ و کـارگزاران آن‌ها را شیوه مرسوم‌ خود‌ ساخته‌ بـودند، بـرای جلب رضایت عموم، مصادره اموال مردم را ممنوع کرد و در برقرار کردن امنیت عمومی که از چندی پیـش مـختل شده‌ بود‌، کوشید. این عوامل افزون بر سیاست و کیاست و هنرمندی ابـن مقله و خاندانش، او را محبوب عام و خاص کرد و در این دوره روزبه‌روز بر اقتدار و اعتبار و جاه و مکنتش  افـزوده می‌شد.

صاحب قاموس الاعلام می‌گـوید کـه‌ او‌ را‌ باغی بوده در نهایت وسعت‌، به انواع اشجار و گل‌ها آراسته و به اقسام پرندگان و درندگان مشحون و از جانوران صحرایی و دریایی هرچه در روی‌ زمین‌ یافت‌ می‌شد، در آن باغ حاضر ساخته بودند که‌ بیننده‌ از تماشای آن‌ها سیر نـمی‌شد. روزی یکی از باغبانان‌ دوان دوان به خدمت وزیر آمد و گفت بشارت باد که مرغ‌ دریایی‌ با‌ باز صحرایی جمع شد و او فرمان داد هزار دینار طلا به آن‌ باغبان انعام دادند. حاضرین از علو همت و بخشایش او در حیرت ماندند. اما این دولت مستعجل بود و پس از آن‌که دو سال و چهار ماه در سمت وزارت المقتدر بود، برای بار دوم مورد مصادره اموال قرار گرفت و دوباره به شیراز تبعید شد.

با شورش مردم علیه المقتدر و سرنگونی او، القاهربالله که  در لغت به معنی «پیروز به یاری خدا » است، به خلافت رسید. القاهر دوباره ابن مقله را به وزارت منصوب کرد. او در این دوره، مقام و احترامی دوچندان یافت و 9 ماه در کسوت وزارت قاهر مشغول به خدمت بود، تا بار دگر بر اثر تندباد حوادث از وزارت معزول و خانه‌نشین شد. تا این‌که حکومت القاهر نیز بر اثر شورش مردمی به پایان رسید، بدین ترتیب که خـلیفه را‌ از‌ تـخت‌ به زیر آوردند و در چشمانش میل‌ کشیدند و به زندان دربندش کردند.

سپس الراضی بالله به معنی «خشنود به خدا» به خلافت رسید. الراضی نیز ابن مقله را به وزارت فراخواند و ابن مقله مدت زمانی وزارت او را برعهده داشت. اما در این دوره نیز بخت با او یار نبود و کارها بر طالع موافق نگردید و به سبب پاره‌ای امور و سعایت دشمنان، خلیفه حکم به قطع ید او داد و چنان شد که دست راست وی را بریدند و به زندانش افکندند. الراضی بلافاصله پشیمان شد و دستور به مداوای وی داد. ابن مقله به ثابت بن سنان، رئیس بیمارستان بغداد، که معالجه او را برعهده داشت، به گلایه و اندوه  گفت: «دستی را که خدمت سه خلیفه کرد و دو بار تمام قرآن بنوشت، چون دست دزدان ببریدند.»

اما ابن مقله در بند نیز از پای ننشست و قلم به دست بریده بست و با دست دیگر مدام تمرین نگارش می‌کرد، تا خطش بدان پایه از نیکویی رسید که از نوشته‌های قبلی بازشناخته نمی‌شد. اما این پایمردی دشمنان را خوش نیامد و چون نتوانستند کلکش را خاموش کنند، در زندان زبانش را بریدند و به زندگی او در بند پایان دادند. از ابیاتی که به عربی در زندان بیان کرده بود، یکی این بود: دين خود را برای آنان به دنيا فروختم، پس چون دينم از دست رفت، مرا از دنيای خودم محروم کردند.

پس از مرگ ابن مقله، خطوط فراوان وی را به یک میلیون و ششصد هزار دینار فروختند.

ابن مقله و کلک خلاق

از ابن ‌مقله به‌عنوان اولین مبتکر خوش‌نویسی اسلامی نام می‌برند، کسی که کتابت را از فن به هنر ارتقا داد و با نگارش «رساله فی علم الخط و القلم» راه را برای نگارش قوانين خط و رسم‌الخط‌های نوين بعدی هموار ساخت. درواقع ابن ‌مقله با بررسی و نظام بخشیدن به خطوط مختلف رایج در زمان خود توانست از خط کوفی، شش خط عرضه کند که به خطوط اصول، یعنی اصول خط‌های متداول اسلامی معروف شدند. به سبب سختی نگارش خط کوفی، ابن مقله بر آن شد تا خطی را از کوفی استخراج کند که به‌آسانی قابل تحریر باشد. او خط «محقق» را از کوفی به بنیان آورد و «ریحان» را از محقق به سامان رساند. سپس «ثلث» را از خط ریحان بیرون کشید و در زمان المقتدر عباسی و وزارت ابن فرات به ابداع خط نسخ کامیاب شد. هرچند برخی معتقدند که خط نسخ پیش از ابن مقله نیز وجود داشته، ولی مسلم آن است که او این خط را به اوج و کمال رسانید.
در آغاز این خط «بدیع و منسوب» هم نامیده می‌شد، بدیع به سبب تازه و نو پدید بودن و منسوب به سبب هماهنگی و نظم و تناسب در حروف و کلمات.

به سبب سهولت تحریر خط نسخ نسبت به سایر خطوط، مانند کوفی و محقق و ریحان و ثلث، مردم به آن اقبال کردند و سایر خطوط مهجور و متروک شدند. و چون این خط سبب نسخ سایر خطوط شد، به آن خط نسخ گفتند. اولین کتابتی که به خط نسخ شد، قرآن کریم بود و خط کوفی و ریحان و محقق را بر سر سوره‌های آن قرار دادند. بدین ترتیب از سده پنجم هجری تاکنون در کتابت قرآن اغلب از خط نسخ استفاده شده است. ابن مقله پس از نسخ، خط «توقیع» را برای کتابت سجلات و خط «رقاع» را جهت نگاشتن فرامین ایجاد کرد.

ابن مقله هر کدام از این خطوط را برای نوشتن مطلبی مخصوص معین کرد؛ خطوطی که وجه تمایز آن‌ها در اختلاف شکل حروف و کلمات و هم‌چنین نسبت سطح و دور در هر کدام است. اسامی «اقلام سته» (خطوط شش‌گانه)، که به‌عنوان «خطوط اصول» نامیده می‌شوند، در بیتی بدین گونه آمده است:
ثلث و توقیع و هم محقق دان/ نسخ و ریحان و هم رقاع بخوان

يکي از مهم‌ترين کارهاي ابن مقله آن بود که مدار خط نسخ و تعليم آن را با نقطه سنجيد و 12 قاعده برای زیبایی خط نسخ تعیین کرد که در دیگر خطوط نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند و به اصول دوازده‌گانه خوش‌نویسی معروف‌اند. این اصول عبارت‌اند از: ترکیب، کرسی، نسبت، ضعف، قوت، سطح، دور، صعود مجاز، نزول مجاز، اصول، صفا و شأن.

دو اصطلاح «صفا» و «شأن» صفات خطی است که به مرحله کمال رسیده باشد. در توصیف صفا (شادابی) گفته‌اند حالتی است که طبع خطاط از نوشته خود شاد و چشمش روشن می‌شود، تا جایی که میرعلی تبریزی در بیتی می‌گوید:

داند آن کس که آشنای دل است/ که صفای خط از صفای دل است

و در مرتبه شأن (دل‌نشینی) آورده شده که کیفیتی است از خط که چون پدید آید، خطاط به نگریستن در خط مجذوب شود و احساس خستگی نکند.

افزودن دیدگاه جدید

ویژه های سایت

دعوت از متخصصین حوزه نرم افزار ( جذب برنامه نویس )

شرکت تسهیلگران رشد نوابغ جوان از تمامی متخصصین حوزه نرم افزار که آشنایی با زبان های برنامه نویسی...

دعوت از متخصصین حوزه نرم افزار ( جذب برنامه نویس )

نظر سنجی

  • با چه روشی می توان سریعتر اقتصاد مقاومتی را محقق نمود و کشور را از وابستگی به دیگران رهانید ؟

  • تعداد مقالات: 3,060
  • بازدید امروز : 17211
  • بازدید دیروز: 28740

افراد آنلاین:

257

اکنون ساعت   3:08 pm به وقت تهران میباشد.

امروز: چهارشنبه 4 مهر 1397

بارکد نخبگان جوان کانال تلگرامی
 
 

استفاده از تمامی مطالب سایت تنها با ذکر منبع آن به نام سایت علمی نخبگان جوان و ذکر آدرس سایت com.نخبگان مجاز است
استفاده از نام و برند نخبگان جوان به هر نحو توسط سایر سایت ها ممنوع بوده و پیگرد قانونی دارد
مسئولیت مطالب ارسالی کاربران بر عهده سایت علمی نخبگان جوان نمی باشد

تهیه و تنظیم مطالب: com.نخبگان